ไมโครอาเรย์ 1 ล้าน SNP อ่านตำแหน่งที่รู้จักแบบคุ้มค่า และด้วย imputation จากฐานข้อมูลหลายเชื้อชาติของ Geneus (R² เฉลี่ยราว 0.95, เติมได้ถึง 30 ล้านตำแหน่ง) ยังจำลอง WGS ได้ ส่วน WES/WGS อ่านลำดับจริงเพื่อหาการกลายพันธุ์หายาก
การตรวจ DNA ไม่ได้มีแบบเดียว แต่มี "ระดับความลึก" ที่ต่างกัน เปรียบเหมือนการดูแผนที่ ที่เราเลือกได้ว่าจะดูภาพรวมของเมือง หรือซูมลงไปดูทุกตรอกซอกซอย ที่ Geneus DNA ปัจจุบันเราตรวจครบทั้งสามระดับ ตั้งแต่ไมโครอาเรย์ 1 ล้าน SNP ไปจนถึง WES และ WGS บทความนี้จะอธิบายว่าแต่ละแบบต่างกันอย่างไร เหมาะกับใคร และควรเลือกแบบไหน
ไมโครอาเรย์ (Microarray) คือเทคโนโลยีที่ Geneus DNA ใช้ตรวจเป็นมาตรฐานมานาน หลักการคือการอ่านตำแหน่งพันธุกรรมที่รู้จักอยู่แล้ว (SNP) จำนวนมากถึงราว 1 ล้านตำแหน่งทั่วจีโนมพร้อมกัน จุดเด่นคือครอบคลุมกว้าง รวดเร็ว และคุ้มค่า จึงเหมาะอย่างยิ่งกับการประเมินแนวโน้มสุขภาพ ลักษณะเฉพาะตัว โภชนาการ และการสร้างคะแนนความเสี่ยงเชิงพันธุกรรม (Polygenic Risk Score) ที่รวมผลของ SNP จำนวนมากเข้าด้วยกัน (อ่านเพิ่มที่ PRS คืออะไร)
ข้อจำกัดของไมโครอาเรย์คือ มันอ่านเฉพาะตำแหน่งที่ถูกออกแบบไว้ล่วงหน้าเท่านั้น จึงไม่สามารถตรวจพบการกลายพันธุ์หายากหรือตำแหน่งใหม่ที่ไม่ได้อยู่ในชุดตรวจ นี่คือเหตุผลที่บางครั้งเราต้องการการตรวจที่ลึกกว่านั้น
อีกเทคโนโลยีที่ทำให้ไมโครอาเรย์ของ Geneus DNA ทรงพลังกว่าเดิมคือ การ impute หรือการ "เติม" ตำแหน่งพันธุกรรมที่ไม่ได้ตรวจตรง โดยอาศัยรูปแบบการถ่ายทอดที่มักมาด้วยกัน (linkage disequilibrium) เทียบกับฐานข้อมูลอ้างอิง ความแม่นยำของการ impute ขึ้นอยู่กับว่าฐานข้อมูลอ้างอิง "ตรงกับเชื้อชาติ" ของผู้ตรวจมากแค่ไหน
จุดที่ Geneus DNA ต่างคือ เรามีฐานข้อมูลอ้างอิงหลายเชื้อชาติ ครอบคลุมทั้งคนไทย เอเชีย จีน ญี่ปุ่น รวมถึงยุโรปและแอฟริกา ทำให้การ impute ในคนไทยและเอเชียแม่นยำกว่าการใช้ฐานข้อมูลตะวันตกเพียงอย่างเดียว โดยค่าความแม่น (R²) ส่วนใหญ่เฉลี่ยอยู่ที่ราว 0.95 และสามารถเติมตำแหน่งได้มากถึงราว 30 ล้านตำแหน่ง ช่วยให้ไมโครอาเรย์ "จำลอง" ความครอบคลุมที่ใกล้เคียง WGS ได้ในต้นทุนที่คุ้มกว่า
อย่างไรก็ตาม การ impute นั้นเก่งในการเติมตำแหน่งที่พบบ่อย (common variants) ซึ่งเหมาะกับการคำนวณ PRS แต่ยังไม่ทดแทนการอ่านลำดับจริงแบบ WES/WGS ในการค้นหาการกลายพันธุ์หายากหรือตำแหน่งใหม่ ทั้งสองแนวทางจึงเสริมกัน
WES หรือการถอดรหัสเอ็กโซมทั้งหมด เป็นการอ่านลำดับเบสจริงของส่วนที่เรียกว่า "เอ็กโซม" ซึ่งเป็นบริเวณที่เป็นรหัสสร้างโปรตีน แม้เอ็กโซมจะมีขนาดเพียงราว 1–2% ของจีโนมทั้งหมด แต่กลับเป็นที่อยู่ของการกลายพันธุ์ที่ก่อโรคที่รู้จักแล้วมากถึงราว 85%
ต่างจากไมโครอาเรย์ตรงที่ WES อ่านลำดับจริงทีละตำแหน่ง จึงสามารถพบการกลายพันธุ์หายากในยีนที่เกี่ยวข้องกับโรคได้ เหมาะกับการค้นหาสาเหตุของโรคทางพันธุกรรมที่สงสัย หรือการตรวจที่ต้องการความละเอียดในระดับยีน

WGS หรือการถอดรหัสจีโนมทั้งหมด คือการอ่านลำดับเบสทั้งจีโนม ครอบคลุมทั้งส่วนที่เป็นรหัสโปรตีนและส่วนที่ไม่ใช่รหัส (non-coding) ซึ่งมีบทบาทในการควบคุมการทำงานของยีน WGS จึงเป็นการตรวจที่ครอบคลุมและละเอียดที่สุด ให้ข้อมูลพันธุกรรมที่สมบูรณ์ที่สุดในปัจจุบัน
WGS เหมาะกับงานวิจัย การค้นหาสาเหตุของโรคที่ซับซ้อน หรือผู้ที่ต้องการข้อมูลพันธุกรรมที่ครบถ้วนที่สุด แลกมากับปริมาณข้อมูลมหาศาลที่ต้องอาศัยการวิเคราะห์และการแปลผลโดยผู้เชี่ยวชาญ
การเลือกขึ้นอยู่กับเป้าหมายเป็นหลัก ถ้าต้องการภาพรวมแนวโน้มสุขภาพ ไลฟ์สไตล์ และความเสี่ยงโรคที่พบบ่อยอย่างคุ้มค่า ไมโครอาเรย์ 1 ล้าน SNP (เสริมด้วย imputation) ตอบโจทย์ได้ดีมาก ถ้าต้องการเจาะลึกหายีนที่เกี่ยวข้องกับโรคในระดับยีน WES คือทางเลือกที่เหมาะ และถ้าต้องการข้อมูลที่ครบถ้วนที่สุด WGS คือคำตอบ
การที่ Geneus DNA ตรวจได้ครบทั้งสามระดับ หมายความว่าเราสามารถเลือกเครื่องมือให้เหมาะกับเป้าหมายของแต่ละคนได้จริง ไม่ว่าจะเริ่มจากภาพรวมที่คุ้มค่า หรือเจาะลึกเมื่อจำเป็น ทั้งนี้ ไม่ว่าจะตรวจระดับใด การแปลผลร่วมกับแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญยังคงเป็นหัวใจสำคัญ เพราะข้อมูลพันธุกรรมบอกแนวโน้ม ไม่ใช่การวินิจฉัยที่สมบูรณ์ในตัวเอง
1. ไมโครอาเรย์ 1 ล้าน SNP กับ WGS ต่างกันอย่างไร
ไมโครอาเรย์อ่านเฉพาะตำแหน่ง SNP ที่รู้จักอยู่แล้วราว 1 ล้านตำแหน่ง จึงคุ้มค่าและรวดเร็ว เหมาะกับการประเมินแนวโน้ม ส่วน WGS อ่านลำดับเบสจริงทั้งจีโนม จึงครอบคลุมมากที่สุด รวมถึงการกลายพันธุ์หายากและตำแหน่งใหม่ แต่ก็มีข้อมูลมหาศาลที่ต้องแปลผลมากกว่า
2. imputation คืออะไร แม่นแค่ไหนกับคนไทย
imputation คือการ เติม ตำแหน่งพันธุกรรมที่ไม่ได้ตรวจตรง โดยอาศัยรูปแบบการถ่ายทอดร่วมกันเทียบกับฐานข้อมูลอ้างอิง Geneus DNA ใช้ฐานข้อมูลหลายเชื้อชาติ ทั้งไทย เอเชีย จีน ญี่ปุ่น ยุโรป และแอฟริกา ทำให้แม่นกับคนไทยและเอเชียมากขึ้น โดยค่า R² ส่วนใหญ่เฉลี่ยราว 0.95 และเติมได้ถึงราว 30 ล้านตำแหน่ง ช่วยจำลองความครอบคลุมใกล้เคียง WGS
3. WES กับ WGS ต่างกันตรงไหน
WES อ่านเฉพาะส่วนเอ็กโซมที่เป็นรหัสสร้างโปรตีน ซึ่งมีขนาดราว 1–2% ของจีโนม แต่เป็นที่อยู่ของการกลายพันธุ์ก่อโรคส่วนใหญ่ ส่วน WGS อ่านครบทั้งจีโนม รวมถึงส่วนที่ไม่ใช่รหัสโปรตีนที่มีบทบาทควบคุมการทำงานของยีน WGS จึงครบถ้วนกว่า
4. Geneus DNA ตรวจได้ทั้งสามแบบเลยหรือ
ใช่ค่ะ ปัจจุบัน Geneus DNA ตรวจได้ครบทั้งไมโครอาเรย์ 1 ล้าน SNP, WES และ WGS ทำให้เลือกระดับการตรวจให้เหมาะกับเป้าหมายของแต่ละคนได้ ไม่ว่าจะเริ่มจากภาพรวมที่คุ้มค่า หรือเจาะลึกเมื่อต้องการ