G6PD Deficiency: ภาวะพร่องเอนไซม์ทางพันธุกรรมที่คนไทยควรรู้ อาหารและยาที่ต้องเลี่ยง

สรุปประเด็นสำคัญใน 1 นาที

• ภาวะพร่องเอนไซม์ G6PD (Glucose-6-Phosphate Dehydrogenase) เป็นภาวะทางพันธุกรรมที่พบบ่อยที่สุดภาวะหนึ่งของโลก และพบได้มากในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้รวมถึงคนไทย
• ถ่ายทอดแบบ X-linked จึงพบอาการชัดในผู้ชายมากกว่า แต่ผู้หญิงที่เป็นพาหะก็มีอาการได้เช่นกัน
• ตัวกระตุ้นสำคัญคือ ถั่วปากอ้า (fava beans) การติดเชื้อ และยาบางชนิด ที่เหนี่ยวนำให้เม็ดเลือดแดงแตก
• คนส่วนใหญ่ ไม่มีอาการ จนกว่าจะเจอตัวกระตุ้น จึงอาจไม่รู้ตัวว่าเป็นจนเกิดภาวะเม็ดเลือดแดงแตกเฉียบพลัน
• วินิจฉัยได้ด้วยการวัดระดับเอนไซม์หรือการตรวจพันธุกรรม และป้องกันภาวะแทรกซ้อนได้ด้วยการหลีกเลี่ยงตัวกระตุ้น

สวัสดีครับ ผมในฐานะทีมแพทย์ของ Geneus DNA อยากชวนทุกคนมาทำความรู้จักกับภาวะที่ฟังดูเป็นเรื่องไกลตัว แต่จริง ๆ แล้วอยู่ใกล้คนไทยมากอย่าง ภาวะพร่องเอนไซม์ G6PD ครับ หลายครอบครัวรู้จักภาวะนี้ครั้งแรกตอนลูกแรกเกิดมีอาการตัวเหลือง หรือตอนที่ผู้ใหญ่ในบ้านกินยาบางชนิดแล้วเกิดปัสสาวะสีเข้มขึ้นมาโดยไม่ทราบสาเหตุ ความเข้าใจที่ถูกต้องเรื่องนี้ช่วยป้องกันเหตุการณ์ร้ายแรงได้จริง และเป็นตัวอย่างที่ดีว่าข้อมูลพันธุกรรมนำมาใช้ดูแลตัวเองในชีวิตประจำวันได้อย่างไรครับ

G6PD คืออะไร และทำไมจึงสำคัญต่อเม็ดเลือดแดง

เอนไซม์ G6PD เป็นเอนไซม์ตัวแรกในวิถีเพนโทสฟอสเฟต (pentose phosphate pathway) ทำหน้าที่สร้างสาร NADPH ซึ่งเป็นเสมือน "โล่กันสนิม" ให้เม็ดเลือดแดง โดย NADPH ช่วยฟื้นฟูสารต้านอนุมูลอิสระอย่างกลูตาไธโอน (glutathione) ให้พร้อมกำจัดความเครียดออกซิเดชัน (oxidative stress) อยู่ตลอดเวลา

เม็ดเลือดแดงเป็นเซลล์ที่พิเศษตรงที่ ไม่มีนิวเคลียสและไมโทคอนเดรีย จึงพึ่งพาวิถีนี้เกือบทั้งหมดในการป้องกันตัวเองจากสารออกซิแดนต์ เมื่อเอนไซม์ G6PD ทำงานได้น้อยกว่าปกติ เม็ดเลือดแดงจะเปราะบางเป็นพิเศษเมื่อเจอสิ่งกระตุ้นที่มีฤทธิ์ออกซิไดซ์ ทำให้เกิด ภาวะเม็ดเลือดแดงแตก (hemolysis) ตามมา อาการที่อาจพบได้ เช่น อ่อนเพลีย ตัวซีดหรือเหลือง ปัสสาวะสีเข้มคล้ายน้ำโคล่า และในรายที่รุนแรงอาจซีดลงอย่างรวดเร็วจนต้องเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาล

ทำไมจึงพบบ่อยในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และการถ่ายทอดแบบ X-linked

ยีน G6PD อยู่บนโครโมโซม X ภาวะนี้จึงถ่ายทอดแบบ X-linked ครับ ผู้ชายมีโครโมโซม X เพียงเส้นเดียว หากได้รับยีนที่พร่องมาก็มักแสดงอาการชัด ส่วนผู้หญิงมีโครโมโซม X สองเส้น ผู้หญิงที่มียีนพร่องเพียงเส้นเดียวจะเป็น "พาหะ" แต่ด้วยกลไกการปิดการทำงานของโครโมโซม X แบบสุ่ม (X-inactivation) ผู้หญิงบางคนก็สามารถมีระดับเอนไซม์ต่ำและเกิดอาการได้เช่นกัน จึงไม่ควรคิดว่าเป็นเรื่องของผู้ชายเท่านั้น

ที่น่าสนใจคือ ภาวะนี้พบชุกในภูมิภาคที่เคยมี มาลาเรีย ระบาดหนัก ทั้งแอฟริกา เมดิเตอร์เรเนียน ตะวันออกกลาง และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ นักวิทยาศาสตร์เชื่อว่าการพร่อง G6PD อาจให้ความได้เปรียบบางส่วนในการต้านเชื้อมาลาเรีย จึงถูกคัดเลือกให้คงอยู่ในประชากรเหล่านี้ผ่านวิวัฒนาการ นี่เป็นเหตุผลหนึ่งที่ทำให้ภาวะนี้พบได้ไม่น้อยในคนไทย และเป็นส่วนหนึ่งของการคัดกรองทารกแรกเกิดในหลายพื้นที่

อาหารและยาที่ต้องหลีกเลี่ยง

หัวใจของการดูแลภาวะพร่อง G6PD คือ การหลีกเลี่ยงตัวกระตุ้น ที่มีฤทธิ์ออกซิไดซ์ ซึ่งแบ่งได้เป็นสามกลุ่มหลักครับ

1. อาหาร

• ถั่วปากอ้า (fava beans / broad beans) เป็นตัวกระตุ้นที่ขึ้นชื่อที่สุด จนเกิดคำว่า "favism" การกินถั่วปากอ้าทั้งสด แช่แข็ง หรือแปรรูป อาจกระตุ้นให้เม็ดเลือดแดงแตกในผู้ที่พร่องเอนไซม์บางราย
• ควรระวังผลิตภัณฑ์เสริมอาหารและสารบางชนิดที่มีฤทธิ์ออกซิแดนต์สูง เช่น วิตามินซีขนาดสูงมากในรูปฉีด และควรปรึกษาแพทย์ก่อนเสมอ

2. ยา

ยาหลายกลุ่มอาจกระตุ้นการแตกของเม็ดเลือดแดงในผู้ที่พร่อง G6PD ตัวอย่างที่มักถูกกล่าวถึง ได้แก่

• ยาต้านมาลาเรียบางชนิด เช่น primaquine และ tafenoquine
• ยากลุ่มซัลฟา (sulfonamides) บางชนิด เช่น sulfamethoxazole และยา dapsone
• ยาปฏิชีวนะ nitrofurantoin
• methylene blue และ rasburicase
• ยาบรรเทาปวดทางเดินปัสสาวะ phenazopyridine

สิ่งสำคัญคือ อย่าซื้อยากินเอง และควรแจ้งแพทย์และเภสัชกรทุกครั้งว่าตนเองมีภาวะพร่อง G6PD ก่อนรับยาใหม่ เพราะบางรายการเป็นยาที่ใช้บ่อยและซื้อได้ตามร้านขายยา ประเด็นนี้เชื่อมโยงกับเรื่อง เภสัชพันธุศาสตร์ (pharmacogenomics) ที่ศึกษาว่าพันธุกรรมของแต่ละคนมีผลต่อการตอบสนองต่อยาอย่างไร และยังต่างจาก การแพ้ยาที่เกี่ยวข้องกับพันธุกรรม ซึ่งเป็นคนละกลไกกันครับ

3. สารเคมีและการติดเชื้อ

• ลูกเหม็น (naphthalene) ที่ใช้ไล่แมลง เป็นตัวกระตุ้นที่พบได้ ควรระวังในทารกและเด็กเล็กเป็นพิเศษ
• การติดเชื้อ ทั้งไวรัสและแบคทีเรีย เป็นหนึ่งในตัวกระตุ้นที่พบบ่อยที่สุด เนื่องจากร่างกายสร้างสารออกซิแดนต์ระหว่างต่อสู้กับเชื้อ

สิ่งที่วิทยาศาสตร์ยังไม่ได้บอก และข้อควรระวัง

ผมอยากให้เข้าใจตรงกันว่า การมีภาวะพร่อง G6PD ไม่ได้แปลว่าจะต้องมีอาการรุนแรงเสมอไป ความรุนแรงขึ้นอยู่กับชนิดของการกลายพันธุ์ (มีหลายสายพันธุ์ที่ระดับเอนไซม์ต่างกัน) ปริมาณและชนิดของตัวกระตุ้น รวมถึงปัจจัยเฉพาะบุคคล คนจำนวนมากใช้ชีวิตได้ตามปกติหากหลีกเลี่ยงตัวกระตุ้นได้ดี

ในทางกลับกัน รายชื่อยาและอาหารที่ควรเลี่ยงในแต่ละแหล่งข้อมูล อาจไม่ตรงกันทั้งหมด และหลักฐานความเสี่ยงของยาบางตัวยังมีระดับความชัดเจนต่างกัน บางชนิดปลอดภัยในขนาดปกติแต่มีความเสี่ยงเมื่อใช้ขนาดสูง จึงไม่ควรตัดสินใจเองจากรายการบนอินเทอร์เน็ต การตรวจพันธุกรรมหรือการวัดระดับเอนไซม์เป็นเพียง ข้อมูลประกอบหนึ่ง ไม่ใช่คำวินิจฉัยหรือคำสั่งการรักษาที่สมบูรณ์ในตัวเอง ทุกครั้งที่มีอาการผิดปกติ เช่น ตัวเหลือง ปัสสาวะสีเข้ม หรืออ่อนเพลียเฉียบพลัน ควรรีบพบแพทย์ และควรวางแผนการใช้ยาร่วมกับแพทย์และเภสัชกรเสมอครับ

แหล่งอ้างอิง (References)

1. MedlinePlus (NIH). Glucose-6-phosphate dehydrogenase deficiency. medlineplus.gov
2. Cappellini MD, Fiorelli G. Glucose-6-phosphate dehydrogenase deficiency. Lancet. 2008. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
3. Luzzatto L, Ally M, Notaro R. Glucose-6-phosphate dehydrogenase deficiency. Blood. 2020. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
4. Cleveland Clinic. G6PD Deficiency. my.clevelandclinic.org