พันธุกรรมของการถนัดมือ: ทำไมคนถนัดซ้ายจึงมีแค่ ~10%?

สรุปประเด็นสำคัญใน 1 นาที

• คนถนัดซ้ายมีอยู่ราว 10% ของประชากรโลก และสัดส่วนนี้ค่อนข้างคงที่มาตลอดหลายพันปี
• การถนัดมือ ถ่ายทอดทางพันธุกรรมได้บ้าง แต่ heritability อยู่ระดับปานกลางเท่านั้น (ราว 25%)
• ไม่มี "ยีนถนัดซ้าย" ตัวเดียว — มันเป็นลักษณะแบบ polygenic ที่เกิดจากยีนจำนวนมากที่แต่ละตัวมีผลเล็ก ๆ
• สิ่งแวดล้อม ตั้งแต่ในครรภ์ไปจนถึงวัฒนธรรมและการฝึกฝน ก็มีบทบาทร่วมด้วย
• ฝาแฝดเหมือน (identical twins) ยังถนัดมือต่างกันได้ ซึ่งพิสูจน์ว่าพันธุกรรมไม่ได้กำหนดทุกอย่าง

สวัสดีค่ะ! ทีมงาน Geneus DNA ชวนมาสนุกกับคำถามที่หลายคนสงสัยมานาน — ทำไมคนส่วนใหญ่ในโลกถึงถนัดมือขวา และทำไมคนถนัดซ้ายถึงมีแค่ราว 1 ใน 10? คำตอบที่หลายคนเดาคือ "ก็เพราะยีนสิ" ซึ่งก็ถูกอยู่บางส่วน แต่เรื่องจริงน่าสนใจและซับซ้อนกว่านั้นมาก มาไขกันแบบเข้าใจง่ายและอิงหลักฐานวิทยาศาสตร์จริง ๆ กันค่ะ

10% ที่ไม่เคยเปลี่ยน: ภาพรวมของการถนัดมือ

ถ้าดูข้อมูลจากทั่วโลก สัดส่วนคนถนัดซ้ายอยู่ที่ประมาณ 10% อย่างน่าทึ่งที่ตัวเลขนี้ค่อนข้างคงที่ ไม่ว่าจะเป็นภาพวาดในถ้ำโบราณ การวิเคราะห์เครื่องมือหิน หรือประชากรยุคปัจจุบัน แสดงว่าการถนัดมือเป็นลักษณะที่ฝังลึกในชีววิทยาของมนุษย์มานานมาก

ที่น่าสนใจคือ ผู้ชายมีแนวโน้มถนัดซ้ายมากกว่าผู้หญิงเล็กน้อย และการถนัดมือยังเชื่อมโยงกับ ความไม่สมมาตรของสมอง (brain lateralization) เช่น การควบคุมภาษาและการเคลื่อนไหว แต่ความเชื่อเดิม ๆ ที่ว่าคนถนัดซ้ายฉลาดกว่าหรือสร้างสรรค์กว่านั้น หลักฐานทางวิทยาศาสตร์ยังไม่สนับสนุนชัดเจน

ทำไมถึงไม่มี "ยีนถนัดซ้าย" ตัวเดียว

ครั้งหนึ่งนักวิทยาศาสตร์เคยเสนอโมเดลยีนเดี่ยวเพื่ออธิบายการถนัดมือ แต่การศึกษาระดับจีโนมขนาดใหญ่ในยุคหลังกลับพบภาพที่ต่างออกไป การถนัดมือเป็นลักษณะแบบ polygenic อย่างชัดเจน

งานวิจัย genome-wide association study (GWAS) ในคนหลายแสนถึงหลักล้านคน พบตำแหน่งพันธุกรรมหลายจุดที่สัมพันธ์กับการถนัดซ้าย โดยแต่ละจุดมีผลเพียงเล็กน้อยมาก ที่น่าสนใจคือหลายยีนเหล่านี้เกี่ยวข้องกับ โครงร่างเซลล์ (cytoskeleton) และการจัดวางความไม่สมมาตรของร่างกายและสมองตั้งแต่ระยะพัฒนาการ เช่น ยีนในกลุ่ม tubulin

สรุปง่าย ๆ คือ ไม่มีสวิตช์ "ซ้าย/ขวา" ตัวเดียว แต่เป็นการรวมผลของยีนจำนวนมาก บวกกับปัจจัยอื่น ๆ ที่ทำให้แต่ละคนออกมาถนัดข้างใดข้างหนึ่ง

พันธุกรรมสำคัญ แต่ไม่ได้กำหนดทุกอย่าง

คำถามที่ดีคือ "การถนัดมือถ่ายทอดได้แค่ไหน?" คำตอบจากการศึกษาฝาแฝดและครอบครัวชี้ว่า heritability อยู่ระดับปานกลาง ราว 25% หมายความว่าพันธุกรรมอธิบายความแตกต่างของการถนัดมือได้เพียงส่วนหนึ่ง ที่เหลือมาจากปัจจัยอื่น

หลักฐานที่ชัดที่สุดคือ ฝาแฝดเหมือน ซึ่งมี DNA เกือบเหมือนกัน 100% แต่กลับพบบ่อยว่าคนหนึ่งถนัดขวา อีกคนถนัดซ้าย ถ้าพันธุกรรมกำหนดทุกอย่าง เรื่องนี้ไม่ควรเกิดขึ้น ปัจจัยที่มีส่วนได้แก่

• สภาพแวดล้อมในครรภ์: ตำแหน่งของทารกและอิทธิพลระหว่างพัฒนาการอาจมีผลต่อการจัดวางความไม่สมมาตร
• วัฒนธรรมและการฝึกฝน: ในอดีตหลายสังคมบังคับให้เด็กถนัดซ้ายเปลี่ยนมาใช้มือขวา ทำให้ตัวเลขที่บันทึกไว้ต่ำกว่าความจริง
• ความบังเอิญทางพัฒนาการ (developmental randomness): กระบวนการสร้างความไม่สมมาตรในร่างกายมีองค์ประกอบของความสุ่มอยู่ด้วย

สิ่งที่วิทยาศาสตร์ยังไม่ฟันธง

เราอยากให้ทุกคนอ่านเรื่องนี้อย่างสนุกแต่ไม่หลงเชื่อคำกล่าวอ้างเกินจริง มีหลายประเด็นที่ยังต้องระวัง

• ยังทำนายจาก DNA ไม่ได้: เพราะเป็น polygenic และ heritability ปานกลาง เราจึง ไม่สามารถ ดูยีนแล้วบอกได้อย่างแม่นยำว่าใครจะถนัดซ้ายหรือขวา
• ความสัมพันธ์ ≠ สาเหตุ: มีงานวิจัยเชื่อมโยงการถนัดมือกับภาวะทางระบบประสาทบางอย่าง แต่ความสัมพันธ์เหล่านี้อ่อนมากและไม่ได้แปลว่าถนัดซ้ายทำให้เกิดโรค
• ไม่มีข้อบ่งชี้เรื่อง "เหนือกว่า": ทั้งเรื่องความฉลาด ความคิดสร้างสรรค์ หรือความสามารถทางกีฬา ยังไม่มีหลักฐานหนักแน่นว่าข้างใดข้างหนึ่งดีกว่ากันโดยรวม

อยากรู้ว่ายีนกำหนดลักษณะสนุก ๆ อื่น ๆ ในตัวเราอย่างไรบ้าง ลองอ่านต่อได้ที่บทความ ลักษณะทางพันธุกรรมที่น่าประหลาดใจ และถ้าสงสัยว่าทำไมบางคนเป็นคนตื่นเช้าส่วนบางคนเป็นคนนอนดึก อ่านเรื่อง นาฬิกาชีวภาพ คนตื่นเช้า vs คนนอนดึก ได้เลยค่ะ

แหล่งอ้างอิง (References)

1. Cuellar-Partida G, et al. Genome-wide association study identifies loci associated with left-handedness (Nature Human Behaviour / Brain). 2020. ncbi.nlm.nih.gov
2. MedlinePlus Genetics. Is handedness determined by genetics?. medlineplus.gov
3. Papadatou-Pastou M, et al. Human handedness: A meta-analysis. Psychological Bulletin. 2020. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
4. Ocklenburg S, Güntürkün O. The Lateralized Brain: The Neuroscience and Evolution of Hemispheric Asymmetries. sciencedirect.com