มะเร็งราว 5–10% ถ่ายทอดทางพันธุกรรมแบบชัดเจน รู้จักยีน BRCA และ Lynch และทำไมการมีทั้งยีนกลายพันธุ์และคะแนน PRS สูงพร้อมกันยิ่งเสี่ยงสูง ซึ่งตรวจได้ครบกับแพ็กเกจ WGS หรือ MicroArray พ่วง WES
สวัสดีครับ ผมหมอเขต คำถามที่ผมเจอบ่อยในคลินิกพันธุศาสตร์คือ "ในบ้านมีคนเป็นมะเร็งหลายคน ผมจะเป็นด้วยไหมหมอ" เป็นคำถามที่สำคัญมาก เพราะมะเร็งบางส่วนถ่ายทอดทางพันธุกรรมได้จริง และการรู้ล่วงหน้าอาจเปลี่ยนแผนการดูแลสุขภาพไปอย่างมาก บทความนี้ผมจะอธิบายว่ามะเร็งเกี่ยวข้องกับยีนอย่างไร ยีนสำคัญที่ควรรู้จักมีอะไรบ้าง และข้อมูลพันธุกรรมช่วยเราได้แค่ไหน โดยไม่ตีความเกินจริง
ได้ส่วนหนึ่งครับ แต่ต้องเข้าใจให้ถูก มะเร็งส่วนใหญ่ (ราว 90–95%) เกิดจากการกลายพันธุ์ที่สะสมในเซลล์ตลอดชีวิต จากอายุ สิ่งแวดล้อม และพฤติกรรม ไม่ได้ถ่ายทอดมาจากพ่อแม่ ส่วนมะเร็งที่ถ่ายทอดทางพันธุกรรมแบบชัดเจน (hereditary cancer) มีสัดส่วนราว 5–10% ซึ่งเกิดจากการกลายพันธุ์ของยีนเดี่ยวที่มีผลรุนแรงและส่งต่อในครอบครัว
สัญญาณที่ชวนให้สงสัยว่าอาจเป็นมะเร็งทางพันธุกรรม ได้แก่ มีคนในครอบครัวเป็นมะเร็งหลายคน เป็นตั้งแต่อายุน้อย เป็นมะเร็งหลายชนิดในคนเดียว หรือเป็นมะเร็งชนิดที่พบไม่บ่อย หากมีประวัติแบบนี้ ควรปรึกษาแพทย์เรื่องการตรวจทางพันธุกรรม (อ่านเพิ่มที่ ความเสี่ยงมะเร็งจากพันธุกรรม)
ยีนที่รู้จักกันมากที่สุดคือ BRCA1 และ BRCA2 ซึ่งปกติทำหน้าที่ซ่อมแซม DNA เมื่อยีนนี้กลายพันธุ์ ความเสี่ยงต่อมะเร็งเต้านมและรังไข่จะสูงขึ้นชัดเจน อีกกลุ่มคือ Lynch syndrome ที่เกิดจากความผิดปกติของยีนซ่อมแซม DNA (กลุ่ม MMR) ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงมะเร็งลำไส้ใหญ่และมะเร็งเยื่อบุโพรงมดลูก
นอกจากยีนเดี่ยวที่มีผลรุนแรงแล้ว ยังมีแนวทางใหม่คือการรวมผลของตำแหน่งพันธุกรรมจำนวนมากเป็น "คะแนนความเสี่ยงเชิงพันธุกรรม" (Polygenic Risk Score) เพื่อประเมินแนวโน้มของมะเร็งที่พบบ่อย เช่น มะเร็งเต้านมและลำไส้ใหญ่ ในคนทั่วไปที่ไม่มีการกลายพันธุ์เดี่ยว (อ่านพื้นฐานได้ที่ Polygenic Risk Score คืออะไร)

จุดสำคัญที่หลายคนมองข้ามคือ ความเสี่ยงมะเร็งทางพันธุกรรมเกิดได้จาก "สองชั้น" พร้อมกัน ชั้นแรกคือการกลายพันธุ์ของยีนเดี่ยวที่มีผลรุนแรง เช่น BRCA และชั้นที่สองคือคะแนนความเสี่ยงเชิงพันธุกรรม (PRS) ที่สะสมจากตำแหน่งเล็ก ๆ จำนวนมาก งานวิจัยพบว่า หากคนคนหนึ่งมีทั้งยีนกลายพันธุ์และคะแนน PRS สูงพร้อมกัน ความเสี่ยงโดยรวมจะยิ่งสูงขึ้นไปอีก เพราะคะแนนพันธุกรรมพื้นฐานไปปรับระดับการแสดงออก (penetrance) ของยีนเดี่ยวให้มากขึ้น
นั่นหมายความว่า การประเมินให้ครบทั้งสองมุมพร้อมกันจะให้ภาพความเสี่ยงที่แม่นกว่าการดูเพียงอย่างใดอย่างหนึ่ง และการตรวจที่ครอบคลุมทั้งยีนเดี่ยวและคะแนนรวมได้ครบที่สุดกับ Geneus DNA คือแพ็กเกจ WGS หรือ MicroArray พ่วง WES โดย WES/WGS ช่วยค้นหาการกลายพันธุ์เดี่ยวที่มีผลรุนแรง ส่วน MicroArray 1 ล้าน SNP เป็นฐานสำหรับคำนวณ PRS (เปรียบเทียบความต่างของแต่ละแบบได้ที่ ไมโครอาเรย์ WES และ WGS ต่างกันอย่างไร)
ประโยชน์ที่แท้จริงของการรู้ความเสี่ยงทางพันธุกรรมคือ มันช่วยให้เราวางแผนคัดกรองได้เร็วและตรงจุดขึ้น เช่น คนที่มีความเสี่ยงสูงอาจเริ่มตรวจแมมโมแกรมหรือส่องกล้องลำไส้เร็วกว่าคนทั่วไป หรือถี่ขึ้นตามคำแนะนำของแพทย์ การตรวจพบมะเร็งในระยะเริ่มต้นมักให้ผลการรักษาที่ดีกว่ามาก
การตรวจพันธุกรรมอย่างของ Geneus DNA จึงมีคุณค่าในฐานะ "ข้อมูลประกอบ" ที่ช่วยให้คุณและแพทย์เห็นภาพความเสี่ยงที่อาจซ่อนอยู่ และออกแบบแผนการดูแลเชิงป้องกันได้เหมาะกับแต่ละคน ควบคู่กับการลดปัจจัยเสี่ยงที่ควบคุมได้ เช่น การไม่สูบบุหรี่ ควบคุมน้ำหนัก และตรวจสุขภาพสม่ำเสมอ
ส่วนนี้สำคัญมากครับ การมีการกลายพันธุ์เสี่ยงไม่ได้แปลว่าจะเป็นมะเร็งแน่นอน และการไม่พบก็ไม่ได้การันตีว่าปลอดภัย 100% เพราะคะแนนความเสี่ยงเชิงพันธุกรรมบอก "แนวโน้ม" ไม่ใช่การวินิจฉัย นอกจากนี้ แม้ข้อมูลอ้างอิงระดับโลกส่วนใหญ่จะมาจากคนเชื้อสายยุโรป แต่ Geneus DNA ใช้ฐานข้อมูลอ้างอิงหลายเชื้อชาติที่ครอบคลุมคนไทยและเอเชีย จึงช่วยให้การแปลผลในคนไทยแม่นยำขึ้น ถึงอย่างนั้นก็ควรใช้เป็นข้อมูลประกอบเสมอ
ที่สำคัญที่สุด ผลการตรวจมะเร็งทางพันธุกรรมควรได้รับการแปลผลร่วมกับแพทย์หรือผู้ให้คำปรึกษาทางพันธุศาสตร์ เพราะมีทั้งมิติทางการแพทย์ อารมณ์ และครอบครัวที่ต้องพิจารณา อย่าตัดสินใจทางการแพทย์ที่สำคัญจากผลตรวจเพียงอย่างเดียวโดยไม่ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญครับ
1. ในครอบครัวมีคนเป็นมะเร็ง แปลว่าเราจะเป็นด้วยแน่นอนไหม
ไม่แน่นอนครับ มะเร็งส่วนใหญ่ไม่ได้ถ่ายทอดทางพันธุกรรม มีเพียงราว 5–10% ที่เป็นมะเร็งทางพันธุกรรมแบบชัดเจน หากมีประวัติคนในครอบครัวเป็นมะเร็งหลายคนหรือเป็นตั้งแต่อายุน้อย ควรปรึกษาแพทย์เรื่องการตรวจทางพันธุกรรม
2. ยีน BRCA คืออะไร ถ้ามีแล้วจะเป็นมะเร็งแน่ไหม
BRCA1 และ BRCA2 เป็นยีนที่ช่วยซ่อมแซม DNA เมื่อกลายพันธุ์จะเพิ่มความเสี่ยงมะเร็งเต้านมและรังไข่อย่างชัดเจน แต่การมีการกลายพันธุ์ไม่ได้แปลว่าจะเป็นมะเร็งแน่นอน โดยเฉพาะถ้าคะแนน PRS ไม่สูง แต่ควรดูแลและคัดกรองใกล้ชิดร่วมกับแพทย์
3. ถ้ามีทั้งยีนกลายพันธุ์และคะแนน PRS สูง เสี่ยงกว่าปกติไหม
ใช่ครับ งานวิจัยพบว่าถ้ามีทั้งยีนกลายพันธุ์เดี่ยวที่มีผลรุนแรง และคะแนนความเสี่ยงเชิงพันธุกรรม (PRS) ที่สูงพร้อมกัน ความเสี่ยงโดยรวมจะยิ่งสูงขึ้นกว่าการมีอย่างใดอย่างเดียว เพราะคะแนนพื้นฐานไปปรับระดับการแสดงออกของยีนเดี่ยว การตรวจให้ครบทั้งสองส่วนจึงให้ภาพที่แม่นกว่า ซึ่งทำได้ครบที่ Geneus DNA ด้วยแพ็กเกจ WGS หรือ MicroArray พ่วง WES
4. ควรตรวจพันธุกรรมมะเร็งเมื่อไหร่
ควรพิจารณาเป็นพิเศษถ้ามีประวัติครอบครัวเป็นมะเร็งหลายคน เป็นตั้งแต่อายุน้อย หรือเป็นมะเร็งชนิดที่เกี่ยวข้องกัน ควรปรึกษาแพทย์ก่อนเสมอ เพื่อประเมินว่าควรตรวจอะไร และแปลผลร่วมกันอย่างเหมาะสม