จามเมื่อเจอแสงจ้า? รู้จัก "Photic Sneeze Reflex" หรือ ACHOO Syndrome ที่ส่งต่อทางพันธุกรรม

สรุปประเด็นสำคัญใน 1 นาที

• Photic sneeze reflex คือการจามเมื่อเจอแสงจ้าอย่างกะทันหัน เช่น เดินออกจากที่ร่มมาเจอแดด พบได้ราว 18–35% ของประชากร
• ชื่อเล่นสุดน่ารักคือ ACHOO syndrome (Autosomal Dominant Compelling Helio-Ophthalmic Outburst) ซึ่งเล่นคำกับเสียงจาม "ฮัดเช้ย!"
• มันถ่ายทอดทางพันธุกรรมแบบ autosomal dominant คือถ้าพ่อหรือแม่มี ลูกก็มีโอกาสสูงที่จะได้รับมาด้วย
• งานวิจัยพบ SNP ที่เกี่ยวข้อง เช่น rs10427255 บนโครโมโซมคู่ที่ 2 ที่สัมพันธ์กับลักษณะนี้อย่างชัดเจน
• เป็นลักษณะที่ไม่อันตราย (แต่ควรระวังตอนขับรถออกจากอุโมงค์) และเป็นตัวอย่างสนุก ๆ ว่ายีนกำหนดพฤติกรรมเล็ก ๆ ในชีวิตเราได้อย่างไร

สวัสดีค่ะ ชาว GeneusDNA! เคยเป็นไหมคะ ก้าวออกจากประตูบ้านตอนเช้าปุ๊บ เจอแดดจ้าปั๊บ แล้วจู่ ๆ ก็ "ฮัดเช้ย!" ขึ้นมาเฉย ๆ ทั้งที่ไม่ได้เป็นหวัด ไม่ได้แพ้ฝุ่นอะไรเลย? ถ้าใช่ คุณไม่ได้แปลกและไม่ได้อยู่คนเดียวแน่นอน เพราะนี่คือปรากฏการณ์ที่มีชื่อวิทยาศาสตร์จริงจังว่า Photic Sneeze Reflex และที่สนุกกว่านั้นคือมันเป็นลักษณะที่ "ส่งต่อกันในครอบครัว" ได้ผ่านยีนของเราเองค่ะ วันนี้เราจะมาไขความลับของอาการจามสุดจี๊ดนี้กันแบบเจาะลึกถึงระดับ DNA เลย

Photic Sneeze Reflex คืออะไร แล้วทำไมแสงถึงทำให้เราจาม?

Photic sneeze reflex (บางทีเรียก photic sneezing) คือการจามที่ถูกกระตุ้นด้วย การเปลี่ยนแปลงของความสว่างอย่างฉับพลัน โดยเฉพาะเวลาที่เราเดินจากที่มืดหรือร่มไปเจอแสงสว่างจ้า คนที่มีลักษณะนี้อาจจามตั้งแต่ 1 ครั้งไปจนถึงเป็นชุด ๆ หลายครั้งติดกัน มีการประเมินว่าพบได้ประมาณ 18–35% ของประชากร ซึ่งถือว่าเยอะทีเดียว

กลไกที่แน่นอนยังไม่ได้ข้อสรุปร้อยเปอร์เซ็นต์ แต่สมมติฐานที่ได้รับการยอมรับมากที่สุดคือเรื่องของ การทำงานข้ามสายของเส้นประสาท (cross-wiring) เส้นประสาทสมองคู่ที่ 5 (trigeminal nerve) ทำหน้าที่รับความรู้สึกบริเวณใบหน้าและควบคุมรีเฟล็กซ์การจาม ส่วนเส้นประสาทที่ควบคุมการหดของรูม่านตาเมื่อเจอแสงก็อยู่ใกล้กัน นักวิทยาศาสตร์เชื่อว่าเมื่อแสงจ้ากระตุ้นให้รูม่านตาหด สัญญาณอาจ "รั่ว" ไปกระตุ้นเส้นประสาทที่ทำให้เกิดการจามโดยไม่ตั้งใจ

ACHOO Syndrome ชื่อที่นักวิทยาศาสตร์ตั้งแบบมีอารมณ์ขัน

ชื่อทางการที่ฟังดูจริงจังของลักษณะนี้คือ ACHOO syndrome ซึ่งย่อมาจาก Autosomal Dominant Compelling Helio-Ophthalmic Outburst ค่ะ เห็นแล้วต้องยิ้มเลยใช่ไหมคะ เพราะ "ACHOO" ก็คือเสียงจามในภาษาอังกฤษนั่นเอง เรียกได้ว่านักวิทยาศาสตร์ที่ตั้งชื่อนี้มีอารมณ์ขันไม่เบา

คำว่า Helio (ดวงอาทิตย์) และ Ophthalmic (เกี่ยวกับตา) บอกใบ้ถึงต้นตอของอาการได้อย่างดี ส่วนคำว่า Autosomal Dominant ที่นำหน้านั้นแหละคือหัวใจสำคัญที่บอกเราว่าลักษณะนี้ถ่ายทอดทางพันธุกรรมอย่างไร มาดูกันต่อค่ะ

ทำไมถึงเรียกว่าถ่ายทอดแบบ Autosomal Dominant?

Autosomal dominant หมายถึงลักษณะที่ควบคุมโดยยีนบนโครโมโซมร่างกาย (ไม่ใช่โครโมโซมเพศ) และเป็นลักษณะ "เด่น" คือเพียงได้รับยีนรุ่นนี้มาจากพ่อหรือแม่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งก็เพียงพอที่จะแสดงลักษณะออกมาได้ นั่นเป็นเหตุผลว่าทำไมเราถึงเห็นการจามเวลาเจอแดดปรากฏซ้ำ ๆ ในหลายรุ่นของครอบครัวเดียวกัน

สังเกตง่าย ๆ ค่ะ ลองถามคนในบ้านดู ถ้าคุณจามเวลาเจอแดด มีโอกาสสูงที่พ่อ แม่ หรือพี่น้องของคุณจะเป็นเหมือนกัน การถ่ายทอดแบบนี้เองที่ทำให้นักวิจัยยุคแรก ๆ ตั้งข้อสังเกตมาตั้งแต่หลายสิบปีก่อนว่ามันน่าจะมี "รหัสพันธุกรรม" ซ่อนอยู่ แม้ในความเป็นจริงรูปแบบการถ่ายทอดอาจซับซ้อนกว่ายีนเดี่ยว ๆ และได้รับอิทธิพลจากหลายยีนร่วมกันก็ตาม

SNP ที่เกี่ยวข้อง: เมื่อพันธุศาสตร์สมัยใหม่เข้ามาไขปม

ในปี 2010 งานวิจัยขนาดใหญ่แบบ genome-wide association study (GWAS) ที่วิเคราะห์ข้อมูลจากผู้เข้าร่วมหลายหมื่นคน พบตำแหน่งพันธุกรรม (SNP) ที่สัมพันธ์กับ photic sneeze reflex อย่างมีนัยสำคัญ ตัวที่โดดเด่นที่สุดคือ rs10427255 บน โครโมโซมคู่ที่ 2 โดยคนที่มีอัลลีลแบบหนึ่งจะมีแนวโน้มจามเมื่อเจอแสงมากกว่า นอกจากนี้ยังพบ SNP อีกตำแหน่งคือ rs11856995 บนโครโมโซมคู่ที่ 15 ที่อาจเกี่ยวข้องด้วย

สิ่งที่น่าสนใจคือ นี่เป็นตัวอย่างที่ชัดเจนว่าเทคโนโลยีการอ่านรหัส DNA สมัยใหม่ช่วยยืนยันสิ่งที่คนสังเกตกันมานานว่า "มันอยู่ในสายเลือด" ได้จริง ๆ และเป็นลักษณะสนุก ๆ ประเภทเดียวกับ ลักษณะทางพันธุกรรมสุดแปลกที่คุณอาจไม่เคยรู้ ที่ยีนของเราซ่อนเรื่องราวเล็ก ๆ น่าทึ่งเอาไว้มากมาย

ข้อควรรู้: สิ่งที่วิทยาศาสตร์ "ยังไม่ฟันธง"

แม้เรื่องนี้จะสนุก แต่เราอยากให้เข้าใจตามหลักวิชาการอย่างตรงไปตรงมาค่ะ ประเด็นสำคัญคือ:

• ความสัมพันธ์ไม่เท่ากับสาเหตุ (association ≠ causation) การที่ SNP อย่าง rs10427255 สัมพันธ์กับการจามเมื่อเจอแสง ไม่ได้แปลว่ามันเป็น "สวิตช์" ที่ควบคุมทั้งหมด ลักษณะนี้น่าจะเกิดจากหลายยีนและปัจจัยอื่นร่วมกัน
• กลไกทางประสาทที่ทำให้แสงกระตุ้นการจาม ยังเป็นสมมติฐาน ที่ยังต้องการงานวิจัยเพิ่มเติมเพื่อยืนยัน
• การมีหรือไม่มีลักษณะนี้ ไม่ได้บอกอะไรเกี่ยวกับสุขภาพโดยรวม ของคุณ มันเป็นเพียงลักษณะเฉพาะที่ไม่เป็นอันตราย (benign trait)
• ข้อควรระวังเดียวที่มีการพูดถึงคือ ในสถานการณ์เฉพาะ เช่น การขับรถออกจากอุโมงค์มาเจอแดด หรือนักบิน การจามเป็นชุดอาจรบกวนสมาธิได้ชั่วขณะ

พูดง่าย ๆ คือ ผลตรวจพันธุกรรมเป็น "ข้อมูลหนึ่งชิ้น" ที่ช่วยให้เราเข้าใจตัวเองมากขึ้น ไม่ใช่คำพิพากษาตายตัว และถ้ามีข้อสงสัยด้านสุขภาพจริง ๆ การปรึกษาแพทย์ยังเป็นทางเลือกที่ดีที่สุดเสมอค่ะ

ลักษณะสนุก ๆ แบบนี้ทำให้เราเห็นว่า DNA ของเราเต็มไปด้วยเรื่องราวน่าทึ่งซ่อนอยู่ทุกซอกทุกมุม ไม่ต่างจากเรื่องที่ว่า ทำไมยุงถึงชอบกัดบางคนมากกว่าคนอื่น ซึ่งก็มีส่วนเกี่ยวข้องกับพันธุกรรมเช่นกันค่ะ

แหล่งอ้างอิง (References)

1. Eriksson N, et al. Web-Based, Participant-Driven Studies Yield Novel Genetic Associations for Common Traits. PLoS Genetics. 2010. journals.plos.org
2. Everett HC. Sneezing in response to light. Neurology. 1964. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
3. OMIM. ACHOO Syndrome; Autosomal Dominant Compelling Helio-Ophthalmic Outburst (#100820). omim.org
4. SNPedia. rs10427255. snpedia.com